ریشهیابی نوسانات ارز در اقتصاد ایران: فراتر از یک نوسان ساده
در اقتصاد ایران، نوسانات ارز به یک ویژگی مزمن و ساختاری تبدیل شده است. در سال ۲۰۲۴، ریال ایران با افت ۳۷.۵ درصدی ارزش در برابر دلار، بهعنوان یکی از ضعیفترین ارزهای جهان شناخته شد. اما این نوسانات تند و مداوم، محصول یک یا دو عامل ساده نیستند، بلکه ریشه در ترکیب پیچیدهای از عوامل داخلی و خارجی دارند.
در سطح جهانی، نوسانات ارز اغلب تحت تأثیر عواملی مانند تصمیمات بانکهای مرکزی قدرتهای بزرگ، نرخ تورم و تجارت بینمللی شکل میگیرد. با این حال، در مورد ایران، تأثیر این عوامل با شدتی چند برابر ظاهر میشود. ساختار اقتصاد کشور به گونهای است که نوسانات ارز جهانی به سرعت و با عمقی بیشتر به بازار داخلی منتقل میشود و بیثباتی را مضاعف میکند.
با نگاهی عمیقتر، سه علت اصلی را میتوان به عنوان موتورهای محرک این بیثباتی شناسایی کرد:
۱. تحریمهای بینالمللی و قطع ارتباط با اقتصاد جهانیتحریمهای گسترده و طولانیمدت، سنگینترین وزن را در ایجاد نوسانات ارز دارند. این تحریمها، بهویژه با هدف قرار دادن صادرات نفت که ستون فقرات درآمد ارزی کشور است، ضربهای مهلک به اقتصاد وارد کردهاند. محدودیت در فروش نفت، دسترسی به ذخایر ارزی خارجی و انجام مبادلات بانکی بینالمللی را به شدت کاهش داده است. نتیجه این وضعیت، کاهش شدید عرضه ارز در کشور در حالی است که تقاضا برای آن ثابت یا رو به افزایش است. این شکاف عمیق بین عرضه و تقاضا، اصلیترین دلیل جهشهای نرخ ارز و نوسانات ارز بیامان در بازار است.
۲. تورم ساختاری و بیثباتی سیاستهای اقتصادی داخلیعلت دوم را باید در درون مرزهای کشور جستجو کرد. تورم مزمن و بالا (که پیشبینی میشد در سال ۲۰۲۴ به ۳۲ درصد برسد، هرچند رقم قابل توجهی است)، مستقیماً به کاهش ارزش پول ملی میانجامد. وقتی قدرت خرید ریال در داخل کشور به سرعت کاهش مییابد، طبیعی است که اعتماد به آن در مقایسه با ارزهای خارجی از بین برود. از سوی دیگر، نبود یک سیاست ارزی شفاف و پایدار، به این بیاعتمادی دامن میزند. رویکرد نظام ارزی در ایران را میتوان ترکیبی از شناور مدیریتشده و مداخلات گاهوبیگاه دانست که گاهی برای کنترل کوتاهمدت قیمت وارد عمل میشود. این مداخلات بدون حل مسائل بنیادین، اغلب تنها موجب انباشت فشار در بازار و تشدید نوسانات ارز در دورههای بعدی میشوند.
۳. انتظارات تورمی و روانشناسی بازارعلت سوم، که بیشتر ماهیتی روانی-اجتماعی دارد، نقش انتظارات و سفتهبازی است. در شرایط بیثبات، مردم و فعالان اقتصادی برای حفظ ارزش دارایی خود به سمت خرید ارزهای خارجی هجوم میبرند. این رفتار که برآمده از ترس از کاهش بیشتر ارزش پول ملی است، خود به یک پیشبینیکننده قدرتمند تبدیل میشود. با شکلگیری این چرخه معیوب، هر خبر یا شایعه سیاسی و اقتصادی میتواند بهسرعت به بهانهای برای موج جدیدی از تقاضا و در نتیجه، نوسانات ارز شدید تبدیل شود. به عبارت دیگر، بیثباتی، بیاعتمادی میآفریند و بیاعتمادی، بیثباتی بیشتری ایجاد میکند.
در نتیجه، نوسانات ارز در ایران را نمیتوان تنها با تحلیل عرضه و تقاضای روزانه توضیح داد. این پدیده، نشانهای از یک بیماری عمیقتر اقتصادی است که ریشه در انزوای بینالمللی ناشی از تحریمها، ناکارآمدیهای داخلی و از بین رفتن اعتماد عمومی دارد. درمان این بیماری نیز نیازمند نسخهای جامع است: بازیابی ثبات کلان اقتصادی برای مهار تورم، اتخاذ یک چارچوب شفاف و قابل پیشبینی برای سیاست ارزی و در نهایت، حل و فصل چالشهای خارجی برای بازگشت جریان طبیعی درآمدهای ارزی. تا زمانی که این عوامل بنیادین برطرف نشوند، بازار ارز ایران در اقیانوس نوسانات سرگردان خواهد بود.
—
منابع استفادهشده
1. مهربر آدیلی (لیندکین) – مقاله «نظامهای ارزی و سیاستهای ارزی»: این منبع برای تعریف نظامهای ارزی مختلف (ثابت، شناور، مدیریتشده) و عوامل کلان مؤثر بر نرخ ارز مانند تورم و تراز تجاری استفاده شده است.2. شهرخبر (خبرگزاری مشرق) – گزارش «چشمانداز مثبت ۸ شاخص کلان اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۴»: این گزارش به پیشبینی صندوق بینالمللی پول درباره شاخصهایی مانند تورم و رشد اقتصادی ایران استناد کرده است که در تحلیل بستر اقتصادی داخلی مورد استفاده قرار گرفت.3. جهان اقتصاد – مقاله «۱۰ ارز ضعیف جهانی در سال ۲۰۲۴/ ریال ایران کمارزشترین پول»: از این منبع برای استناد به جایگاه ریال ایران در میان ارزهای جهان و همچنین نقش تاریخی تحریمها و سیاستها در کاهش ارزش آن استفاده شده است.
بدون دیدگاه